Vergi Avantajlı Yatırımlar
Vergi, yatırım getirisinin en sessiz ama en istikrarlı gider kalemidir. Yıllık %30 nominal getiri üreten bir portföyün %15 stopaja tabi olması, net getiriyi %25,5'e indirir; aynı portföy vergiden istisna bir kapsamda tutulduğunda ise 4,5 puanlık fark doğrudan bileşik faize eklenir. On yıllık bir vadede bu farkın toplam birikime etkisi %50'yi aşabilir. Dolayısıyla "hangi enstrüman daha çok kazandırır" sorusunun cevabı, vergi sonrası getiri hesaplanmadan verilemez. Vergi avantajlı araçlar da tam olarak bu noktada devreye girer: getiriyi artırmak yerine, getiriden yapılan kesintiyi azaltarak çalışırlar.
Vergi avantajı üç farklı kanaldan gelir
Türkiye'deki teşvik mekanizmalarını incelerken önce avantajın türünü ayırt etmek gerekir. Aynı kelimeyle anılan üç farklı yapı vardır ve bunların nakit akışına etkisi birbirinden çok farklıdır:
- Matrah indirimi: Ödediğiniz prim, gelir vergisi matrahınızdan düşülür. Avantajın büyüklüğü doğrudan marjinal vergi diliminize bağlıdır; %40 dilimindeki biri için 100 lira indirim 40 lira, %15 dilimindeki biri için 15 lira değer taşır.
- Doğrudan devlet katkısı: Vergi matrahınızla ilgisi yoktur, ödediğiniz tutarın üzerine oransal olarak eklenir. Vergi mükellefi olmayan ev hanımları, öğrenciler ve emekliler için de çalışır.
- Getiri istisnası veya düşük stopaj: Elde edilen kâr üzerinden alınan verginin sıfırlanması ya da azaltılmasıdır. Etkisi vade uzadıkça büyür.
Bireysel emeklilik sistemi vergi mekanizması nasıl işliyor?
BES, ikinci ve üçüncü kanalı birlikte kullanan tek yaygın araçtır. Katılımcının yatırdığı katkı payına %30 oranında devlet katkısı eklenir; bu katkının yıllık üst sınırı, o yılın brüt asgari ücret tutarı kadardır. Yani yılda asgari ücretin yaklaşık 3,3 katı kadar katkı payı ödeyen bir kişi, tavandan yararlanmış olur; bunun üzerindeki ödemeler devlet katkısı üretmez ama fon getirisi kazanmaya devam eder.
Devlet katkısının tamamına hemen sahip olunmaz. Sistemde kalma süresine bağlı bir hak ediş takvimi işler:
- 3 yıl sonunda devlet katkısı ve getirilerinin %15'i
- 6 yıl sonunda %35'i
- 10 yıl sonunda %60'ı
- 10 yılı doldurup 56 yaşını tamamlayarak emekli olunduğunda %100'ü
İkinci avantaj stopaj tarafındadır ve çoğu kişinin gözünden kaçar. Ayrılma anında vergi, anaparaya değil yalnızca getiriye uygulanır. Emeklilik hakkı kazanılarak çıkıldığında getiri üzerinden %5, on yılı doldurup emeklilik hakkı olmadan çıkıldığında %10, on yıldan önce ayrılındığında %15 stopaj alınır. Aradaki 10 puanlık fark, uzun vadede devlet katkısı kadar değerli olabilir.
Sık yapılan bir hata, ücret